ROZDZIAŁ VIII
Warunki bezpieczeństwa przy utrzymaniu nawierzchni

§ 62
Osłonięcie miejsca robot

1. Warunkiem przystąpienia do robót, których wykonanie może zagrażać bezpieczeństwu ruchu pocią-gów lub osób zatrudnionych na torze na torze, jest osłonięcie miejsca robót zgodnie z "Instrukcją sy-gnalizacji na PKP"- E1:
1) odcinki toru, na których ze względu na prowadzoną naprawę nawierzchni prędkość pociągów po-winna być ograniczona, należy osłaniać z obu stron sygnałem D6 "Zwolnić bieg" wraz ze wskaź-nikiem W14,
2) sygnały te należy stosować również przy wykonywaniu robót, które przepisowo nie wymagają osłonięcia sygnałami, lecz z powodu miejscowych warunków (niedostateczna widzialność zbliża-jącego się pociągu, znaczne pochylenia, krótkie odstępy czasu między pociągami itp.) lub stanu pogody, wymagają zwiększonej ostrożności w celu zachowania bezpieczeństwa ruchu i osób za-trudnionych na torze.

2. Jeżeli prędkość pociągu powinna być ograniczona poniżej 10 km/h, miejsce robót należy osłonić sy-gnałem D1 "Stój" zgodnie z "Instrukcją sygnalizacji na PKP"-E1.

3. Miejsca robót wykonywanych przy zamknięciu toru lub rozjazdu, należy osłaniać z obu stron sygnałem D1 "Stój" zgodnie z "Instrukcją sygnalizacji na PKP"-E1.

4. Sygnał D1 "Stój" zgodnie z "Instrukcją sygnalizacji na PKP"-E1 należy ustawiać nawet w tych przy-padkach, gdy przejazd pociągów oraz innych pojazdów szynowych po danym odcinku toru lub rozjeź-dzie nie jest w czasie prowadzenia robót przewidywany.

5. Zabrania się usuwać sygnały osłaniające miejsca robót przed całkowitym zakończeniem prac, spraw-dzeniem stanu toru, sieci trakcyjnej oraz skrajni. Zabrania się zwłaszcza usuwania sygnału D1 "Stój" przed doprowadzeniem toru do stanu umożliwiającego przejazd pociągów z określoną prędkością, zaś sygnałów i wskaźników wymienionych w ust.1 pkt 1 przed doprowadzeniem toru do stanu umożliwia-jącego przejazd pociągów z prędkością eksploatacyjną.

6. Sygnały osłaniające miejsce robót w tunelu powinny być zawsze ustawione przed wjazdem do tunelu. To samo stosuje się w przypadkach, gdy miejsce robót leży tak blisko tunelu, że sygnały należałoby ustawić w tunelu.

7. W czasie zamknięcia toru szlakowego należy na obu posterunkach zapowiadawczych ograniczają-cych szlak ustawić tarczę sygnału D1 "Stój" zgodnie z "Instrukcją sygnalizacji na PKP"-E1 w osi toru zamkniętego, za ostatnią zwrotnicą prowadzącą na zamknięty tor szlakowy.

8. Jeżeli potrzeba osłonięcia toru sygnałem D6 "Zwolnić bieg" wraz ze wskaźnikiem W14 zajdzie tak nagle, że nie jest możliwe ustawienie odpowiednich tarcz przed nadjeżdżającym pociągiem, to pociąg należy zatrzymać przy użyciu wszelkich dostępnych środków (np. dostępnej radiołączności pociągo-wej, sygnałami ręcznymi i dźwiękowymi, poprzez zwarcie toków szyn na odcinkach z blokadą samo-czynną, zasygnalizowaniem przejazdu koła nad czujnikiem licznika osi), w celu powiadomienia ma-szynisty (kierownika pociągu) lub kierowcy pojazdu szynowego o warunkach jazdy na zagrożonym odcinku.

9. W razie złych warunków atmosferycznych ( jak np. mgła, zamieć śnieżna, burza ), a także jeżeli pra-cownik, któremu powierzono osłonięcie miejsca robót, nie ma pewności czy obsługa pociągu została pisemnie powiadomiona o ustawieniu sygnału D1 "Stój" zgodnie z "Instrukcją sygnalizacji na PKP"-E1 lub D6 "Zwolnić bieg", należy postępować jak w przypadku podanym w ust.8.

10. Miejsce zagrażające bezpieczeństwu ruchu należy natychmiast osłaniać sygnałami D1"Stój" zgodnie z "Instrukcją sygnalizacji na PKP"- E1 nawet gdy pociąg nie jest oczekiwany.

11. Wymagane sposoby zabezpieczenia miejsca robót w zależności od wykonywanej w torze naprawy przedstawiono w tablicy nr 12.

12. Tam, gdzie jest to konieczne (np. w głowicach rozjazdowych, torach stacyjnych), do oznaczenia miej-sca robót należy stosować biało-czerwone taśmy sygnalizacyjne, odblaskowe taśmy sygnalizacyjne lub przenośne barierki.

Tablica 12
Sposoby zabezpieczenia miejsca robót (placu budowy)

§ 63
Warunki bezpieczeństwa i higieny pracy przy wykonywaniu robót torowych

1. Postanowienia ogólne
1) roboty związane z utrzymaniem nawierzchni kolejowej, ze względu na specyficzny charakter (praca na wolnej przestrzeni przy utrzymaniu ruchu pociągów, częste zmiany miejsca wykonywa-nia i w różnych warunkach terenowych), wymagają zachowania szczególnych środków ostroż-ności i bezwzględnego przestrzegania przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy,
2) podczas wykonywania robót, dla których nie ustalono poniżej szczegółowych zasad i wymagań w zakresie bezpieczeństwa i higieny pracy, należy stosować odpowiednie inne przepisy, instruk-cje, normy i warunki techniczne,
3) ilekroć w niniejszych warunkach jest mowa o:
a) kierowniku robót, należy przez to rozumieć brygadzistę, toromistrza, mistrza lub innego pra-cownika funkcyjnego odpowiednio przygotowanego i przeegzaminowanego do kierowania i nadzorowania określonych prac oraz sprawującego bezpośredni nadzór nad pracownikami wykonującymi te prace,
b) nadzorze bezpośrednim, należy przez to rozumieć czynności wykonywane przez osobę imiennie wyznaczoną przez bezpośredniego przełożonego.

2. Obowiązki kierownika robót
1) wszystkie roboty nawierzchniowe muszą być wykonywane pod osobistym nadzorem kierownika robót, który jest odpowiedzialny za zapewnienie pracownikom bezpiecznych i higienicznych wa-runków pracy (bhp), wykluczających zagrożenie ich zdrowia i życia,
2) kierownik robót jest obowiązany znać - poza przepisami dotyczącymi sposobu wykonywania ro-bót - również postanowienia "Przepisów ruchu na kolejach normalnotorowych użytku publiczne-go" -R1 i "Instrukcji sygnalizacji na PKP"-E1, które obowiązują dla tego stanowiska pracy w za-kresie przeszkolenia i egzaminowania. Szkolenie i egzaminowanie z zakresu bezpieczeństwa i higieny pracy podlega odrębnym uregulowaniom prawnym,
3) kierownik robót jest obowiązany każdorazowo przed rozpoczęciem pracy pouczyć pracowników o warunkach bhp w zakresie robót przewidzianych do wykonania. Fakt pouczenia powinien być od-notowany w karcie zapisu ,
4) w celu zachowania ciągłości nadzoru nad bezpieczeństwem pracy, kierownik robót oddalający się nawet chwilowo z miejsca pracy, jest obowiązany wyznaczyć zastępcę na czas swojej nieobec-ności, odpowiadającego warunkom określonym w pkt.2.
O fakcie wyznaczenia zastępcy, kierownik robót musi powiadomić wszystkich pracowników wyko-nujących dane prace,
5) do zadań kierownika robót należy:
a) organizowanie i prowadzenie robót zgodnie z obowiązującymi przepisami technicznymi oraz przepisami bhp,
b) sprawowanie nadzoru nad przestrzeganiem przez podległych mu pracowników zasad bhp,
c) zapobieganie kolizji prac torowych z urządzeniami przytorowymi srk i kablami,
d) sprawowanie nadzoru nad stanem technicznym sprzętu i narzędzi pracy,
e) właściwe zabezpieczenie i osygnalizowanie miejsca robót,
f) nadzór nad sygnałami i przyborami sygnalizacyjnymi będącymi w jego dyspozycji i w dyspozy-cji podległych mu pracowników (sygnalistów, obchodowych itp.),
g) dopilnowanie stosowania przez pracowników właściwej odzieży ochronnej , roboczej i sprzętu ochrony osobistej oraz użytkowanie jej zgodnie z przeznaczeniem,
h) sprawowanie nadzoru nad stanem pomieszczeń i wyposażenia urządzeń higieniczno - sani-tarnych,
i) nadzór nad stanem technicznym i wyposażeniem apteczki polowej.

3. Obowiązki pracowników
1) wszyscy pracownicy zatrudnieni przy budowie i utrzymaniu nawierzchni kolejowej obowiązani są znać oraz przestrzegać zasad i przepisów bhp,
2) do obowiązku pracowników należy:
a) wykonywanie pracy zgodnie z zasadami i przepisami bhp oraz przestrzeganie wydawanych w tym zakresie poleceń i wskazówek kierownika robót,
b) dbanie o należyty stan maszyn, sprzętu i narzędzi pracy oraz utrzymywanie ładu i porządku na stanowiskach pracy,
c) używanie przydzielonej im odzieży ochronnej i roboczej oraz sprzętu ochrony osobistej zgod-nie z ich przeznaczeniem,
d) poddawanie się badaniom lekarskim wstępnym, okresowym i kontrolnym, zgodnie z obowią-zującymi w tym zakresie przepisami,
e) uczestnictwo w szkoleniu i instruktażu w zakresie bhp oraz składanie wymaganych egzami-nów,
f) powiadamianie kierownika robót o wypadkach przy pracy i zauważonych zagrożeniach dla zdrowia i życia ludzkiego.

4. Maszyny i urządzenia techniczne
1) maszyny i urządzenia techniczne stosowane i wykorzystywane przy budowie i utrzymaniu na-wierzchni kolejowej, pod względem technicznym i eksploatacyjnym powinny odpowiadać warun-kom zapewniającym obsługującym bezpieczne i higieniczne warunki pracy,
2) nie wolno używać maszyn i urządzeń nie odpowiadających wymogom określonym w pkt.1, jak też maszyn i urządzeń uszkodzonych lub nie mających prawidłowych osłon i przyrządów zabezpie-czających,
3) wszystkie maszyny i urządzenia powinny być wyposażone w dokumentację techniczno - rucho-wą, regulaminy obsługi i instrukcje bhp, opracowane zgodnie z postanowieniami odrębnych prze-pisów oraz świadectwo sprawności technicznej,
4) maszyny, urządzenia techniczne i sprzęt, które podlegają dozorowi technicznemu powinny mieć aktualne dokumenty uprawniające do ich eksploatacji,
5) bezpośrednią obsługę maszyn, urządzeń i sprzętu można powierzać wyłącznie pracownikom, któ-rzy mają odpowiednie przeszkolenie i egzamin w zakresie obsługi tych urządzeń i znajomości przepisów bhp ,
6) maszyny, urządzenia techniczne, sprzęt zmechanizowany i pomocniczy przed rozpoczęciem pra-cy winny być sprawdzone pod względem ich sprawności techniczno - eksploatacyjnej i bezpiecz-nego użytkowania. W przypadku uszkodzenia lub wadliwego działania, należy o tym niezwłocznie zawiadomić kierownika robót,
7) uruchamianie, eksploatowanie i zatrzymywanie maszyn i urządzeń przy pracy zespołowej powin-no być poprzedzone umownym sygnałem. Do podawania sygnału upoważniony jest pracownik nadzorujący zespół pracowników albo pracownik obsługujący maszynę lub urządzenie technicz-ne. Pracownika upoważnionego do podawania sygnałów wyznacza kierownik robót. Ciężkie ma-szyny torowe i urządzenia techniczne przystosowane do wykonywania robót w torze przy wyłą-czonym napięciu, mogą przystąpić do prac po wyłączeniu napięcia w sieci trakcyjnej i uszynieniu - potwierdzone pisemnym zleceniem.
8) wykonywanie napraw, smarowanie i czyszczenie maszyn, urządzeń i sprzętu zmechanizowanego będącego w ruchu jest zabronione,
9) operatorowi nie wolno opuszczać stanowiska pracy w czasie ruchu maszyny lub urządzenia, któ-rym steruje. W przypadku oddalenia się (choćby chwilowego) od maszyny lub urządzenia będą-cego w ruchu, operator obowiązany jest zatrzymać silnik, zahamować i zabezpieczyć maszynę lub urządzenie przed włączeniem jej przez osoby niepowołane,
10) w razie uszkodzenia w czasie pracy maszyny lub urządzenia, należy je natychmiast zatrzymać i wyłączyć dopływ energii ze źródła zasilania. Wznawianie pracy maszyn i urządzeń bez wcze-śniejszego usunięcia uszkodzenia jest zabronione,
11) maszyny, urządzenia, sprzęt zmechanizowany i pomocniczy oraz narzędzia pracy, w czasie zbli-żania się pociągów lub pojazdów torowych, powinny być zdjęte z torowiska i usunięte poza skraj-nię budowli,
12) przy pracy maszyn torowych, których elementy robocze wychodzą poza boczny obrys skrajni ta-boru, prędkość pociągów po torze sąsiednim należy ograniczyć:
b) przy rozstawie torów do 4,0m - do 30 km/h ,
b) przy rozstawie torów powyżej 4,0m do 5,60m - do 60 km/h ,
c) przy rozstawie torów powyżej 5,60m - bez ograniczeń ,
13) w przypadku pozostawiania po pracy maszyn, urządzeń technicznych, zmechanizowanych narzę-dzi, środków transportu itd. w obrębie miejsca pracy, tam gdzie odbywa się ruch pociągów, nale-ży je usunąć poza skrajnię budowli i zabezpieczyć przed uruchomieniem, zgodnie z postanowie-niami pkt.9,
14) pracownicy kierujący maszynami samojezdnymi na czynnych torach kolejowych obowiązani są przestrzegać zasad określonych w "Instrukcji o prowadzeniu ruchu pociągów na PKP"- R1 i "In-strukcji o technice pracy manewrowej"- R34 ,
15) do kierowania maszynami samojezdnymi mogą być dopuszczeni pracownicy, którzy mają prawo kierowania i spełniają następujące warunki: odpowiednią kategorię zdrowia, złożyli odpowiednie egzaminy wewnętrzne (w tym z zakresu bhp dot. tego stanowiska pracy) oraz są zapoznani z wa-runkami jazdy na szlakach i stacjach, na których mają kierować jazdą tych maszyn,
16) przed rozpoczęciem jazdy pracownik kierujący maszyną powinien sprawdzić, czy:
a) maszyna znajduje się w stanie zapewniającym bezpieczną jazdę,
b) hamulce działają sprawnie,
c) osygnalizowanie i wyposażenie w przybory sygnalizacyjne jest zgodne z przepisami,
17) pracownik kierujący jazdą maszyny powinien mieć:
a) przybory sygnałowe (trąbka, chorągiewka i latarka),
b) sprawnie działający zegarek,
c) wyciąg z rozkładu jazdy (ważny dla szlaku, na którym ma się poruszać),
d) radiotelefon,
e) w razie potrzeby - latarnie do osygnalizowania pojazdu,
18) pracownik kierujący jazdą maszyny obowiązany jest:
a) stosować się ściśle do poleceń dyżurnego ruchu dotyczących jazdy, postoju i manewrów,
b) obserwować sygnały i ustawione przy torze wskaźniki oraz tor i przejazdy kolejowe,
c) kierować pojazdem zgodnie z przepisami i instrukcjami wewnętrznymi,
d) dbać o bezpieczeństwo ruchu oraz ludzi znajdujących się w maszynie lub na torze,
e) przestrzegać zakazu przewożenia ludzi na maszynie z wyłączeniem osób należących do ze-społu obsługującego maszynę,
19) przewożenie pracowników na maszynie może odbywać się, gdy zezwala na to instrukcja maszy-ny i znajdują się na niej wyznaczone miejsca do tego celu. Nie wolno przewozić osób na stop-niach, podestach, sprzęgach i innych zewnętrznych częściach i elementach konstrukcyjnych ma-szyny,
20) postój maszyn i urządzeń po zakończeniu pracy na szlaku może się odbywać tylko na wyznaczo-nych regulaminem technicznym stacji torach stacyjnych lub regulaminem tymczasowym prowa-dzenia ruchu w czasie zamknięcia toru,
21) do postoju maszyn należy wyznaczać tory specjalnego przeznaczenia lub tory boczne, które na czas postoju należy zabezpieczyć od nieprzewidzianych jazd manewrowych,
22) nie wolno wyznaczać na miejsca postoju maszyn torów głównych, żeberek
ochronnych oraz torów wyciągowych stanowiących przedłużenie torów wjazdowych,
23) na miejsce postoju maszyn należy z zasady wyznaczać tory nie zelektryfikowane. W przy-padku braku takiego toru, na czas postoju tej maszyny należy wyłączyć napięcie sieci trakcyjnej,
24) maszyny odstawione na postój muszą być bezwzględnie zahamowane hamulcem
ręcznym i zabezpieczone płozami hamulcowymi,
25) jeżeli do maszyny mogą mieć dostęp osoby postronne - to na czas jej postoju należy zapewnić dozorowanie tej maszyny,
26) szczegółowe zasady zabezpieczenia maszyn i urządzeń po zakończonej pracy określają doku-mentacje techniczno-ruchowe, instrukcje i regulaminy.

5. Narzędzia pracy
1) ręczne narzędzia pracy powinny być sprawdzane każdorazowo przed ich użyciem. W razie stwierdzenia uszkodzenia, którego pracownik sam nie jest w stanie usunąć, powinien je zwrócić kierownikowi robót. Nie wolno używać narzędzi uszkodzonych oraz nie odpowiadających normom i warunkom technicznym,
2) narzędzia ręczne o napędzie elektrycznym powinny być poddawane okresowym próbom w zakre-sie ustalonym w Polskich Normach lub w dokumentacji producenta,
3) stan techniczny narzędzi elektrycznych należy sprawdzać bezpośrednio przed ich użyciem i w czasie czynności przygotowawczych do robót wykonywanych poza placem budowy.

6. Bezpieczeństwo pracy i organizacja zabezpieczenia miejsca robót w torze
1) pracownicy udający się do pracy i z pracy nie powinni chodzić po torach, lecz po drogach lub ła-wach torowiska, a na torach stacyjnych korzystać ze specjalnych przejść, kładek i tuneli lub mię-dzytorzy wynoszących min. 5,0 m,
2) pracownicy udający się z miejsca zbiórki do miejsca robót powinni być pouczeni przez kierownika robót o zasadach bezpiecznego dojścia do miejsca robót,
3) podczas przechodzenia przez tory należy zachować szczególną ostrożność, a zwłaszcza:
a) przed wejściem na tory należy się zatrzymać, rozejrzeć w obydwie strony dla upewnienia czy nie zbliża się pociąg, przetaczany tabor czy inny pojazd,
b) przez tory należy przechodzić prostopadle do ich osi, obserwując czy nie zagraża niebezpie-czeństwo ze strony przejeżdżającego pociągu lub toczącego się taboru,
c) podczas przechodzenia przez tory nie wolno stawiać stóp na główkach szyn, na zwrotnicach, kierownicach i krzyżownicach rozjazdów i skrzyżowań oraz na wyrzutniach płóz hamulco-wych,
4) przy przechodzeniu przez tory zastawione taborem należy korzystać z pomostów hamulcowych lub przerw między stojącymi wagonami, jeżeli odległość między nimi wynosi co najmniej 20 m. Nie wolno przechodzić pod taborem, po zderzakach i sprzęgach wagonowych,
5) w czasie przejeżdżania pociągu lub podczas wykonywania jazd manewrowych nie wolno stać na materiałach nawierzchniowych i innych przedmiotach znajdujących się na poboczach lub między-torzu,
6) wskakiwanie lub zeskakiwanie z pociągu lub będących w ruchu pojazdów szynowych i maszyn jest zabronione,
7) w czasie wykonywania robót na torach i rozjazdach, miejsce robót należy zabezpieczyć zgodnie z zasadami podanymi w § 62 oraz osygnalizować zgodnie z "Instrukcją sygnalizacji na PKP"- E 1,
8) niezależnie od osygnalizowania miejsca robót, kierownik robót obowiązany jest tak zorganizować pracę, aby usunięcie z toru sprzętu i narzędzi oraz oddalenie się pracowników od toru na wyzna-czone międzytorze lub pobocze nastąpiło najpóźniej wtedy gdy pociąg lub pojazd znajduje się od miejsca robót w odległości:
a) 1500 - 1700 m na liniach magistralnych i pierwszorzędnych,
b) 700 - 1000 m na liniach drugorzędnych i znaczenia miejscowego,
9) przed rozpoczęciem pracy, kierownik robót jest obowiązany pouczyć pracowników o warunkach bezpieczeństwa pracy w trakcie wykonywania robót oraz wskazać, na którą stronę toru mają się oddalić w chwili usłyszenia sygnału ostrzegawczego. Kierunek schodzenia pracowników z toru należy oznaczyć na początku i końcu robót wskaźnikiem zejścia z toru (rys. 8.1.),
10) o zbliżaniu się pociągu lub pojazdu do miejsca robót, kierownik robót lub wyznaczony przez niego sygnalista, obowiązany jest powiadomić sygnałem "Baczność", podawanym głosem, trąbką, sy-reną, gwizdawką lub w inny, podany do wiadomości pracownikom, sposób. Sygnał "Baczność" powinien być podany z takim wyprzedzeniem, aby pracownicy mieli czas na zabezpiecze-nie miejsca robót, usunięcie z toru sprzętu i narzędzi oraz oddalenie się od toru. Na dowód usłyszenia sygnału "Baczność" wszyscy pracownicy obowiązani są natychmiast potwierdzić ten fakt przerwaniem pracy, zwróceniem twarzy w kierunku podającego sygnał i podniesieniem ręki, a pracownicy pracujący grupowo - dodatkowo - wypowiadaniem donośnym głosem kiero-wanym do współpracowników: "Uwaga! Pociąg, zejść z toru",
11) w czasie zbliżania się i przejeżdżania pociągów, pojedynczych lokomotyw i innych pojazdów szynowych, należy stać twarzą do toru, obserwując czy nie ma zagrożenia bezpieczeństwu dla pracowników i ruchu kolejowego,
12) przy zejściu pracowników z toru należy przestrzegać następujących zasad:
a) przy robotach na szlaku dwutorowym - bez względu na to po którym torze zbliża się pociąg - pracownicy powinni zejść z toru i ustawić się na ławie torowiska, skarpie nasypu lub przeko-pu w odległości większej niż 2,0 m od zewnętrznego toku szyn,
b) przy pracy w torze:
- skrajnym - postępować wg zasad określonych w ust.12a,
- wewnętrznym - postępować wg następujących zasad:

• przy międzytorzu wynoszącym co najmniej 5,60 m, pracownicy powinni ustawiać się na tym międzytorzu. Prędkość pociągów po torach sąsiednich, na długości frontu robót, należy ograniczyć do 50 km/h,
• przy międzytorzu mniejszym od 5,60 m, roboty winny być prowadzone przy zamknię-tym torze. Podczas przejazdu pociągu po torze sąsiednim, pracownicy winni prze-rwać pracę i ustawić się pomiędzy tokami szynowymi zamkniętego toru, zachowu-jąc jednocześnie bezpieczną odległość od pojazdów roboczych i maszyn. W czasie przejazdu pociągu, wszelki ruch pojazdów roboczych i maszyn na torze zamknię-tym należy zatrzymać,

c) przy robotach na torach stacyjnych należy usuwać się na międzytorze, zachowując jednocze-śnie bezpieczną odległość od strony sąsiedniego toru,
13) w czasie odpoczynku i przerw w pracy nie wolno przebywać na torach lub pod stojącymi wago-nami. Nie wolno również przebywać pod wagonami w czasie deszczu, śnieżycy, wichury i innych zjawisk atmosferycznych,
14) samowolne chodzenie pracowników po torach lub oddalanie się z miejsca robót jest zabronio-ne. Każde oddalenie się pracownika z miejsca robót wymaga zgody kierownika robót, który uwzględniając warunki terenowe i ruchowe, obowiązany jest po wyrażeniu zgody pouczyć go o przestrzeganiu zasad bezpieczeństwa na torach,
15) w okresie występujących ulewnych deszczy, silnej mgły, zamieci śnieżnej, w porze nocnej i o zmroku, gdy nie widać pociągu z odległości 300 - 500 m, nie należy wykonywać na czyn-nych torach żadnych robót utrzymania, a zakres robót koniecznych dla zachowania ciągłości i bezpieczeństwa ruchu pociągów, ograniczyć do minimum z zachowaniem szczególnych środków ostrożności:
a) grupę roboczą idącą po torze powinni ochraniać dwaj sygnaliści idący w odległości nie więk-szej niż 300 m, którzy obowiązani są podawać sygnały "Baczność" przy zbliżaniu się pocią-gów lub pojazdów,
b) bez względu na zakres robót, miejsce robót osłonić wskaźnikiem W7, drużyny nadjeżdżają-cych pociągów powinny być uprzedzone rozkazem pisemnym o obowiązku podawania sy-gnału "Baczność" przy zbliżaniu się do miejsca robót,
c) w celu zabezpieczenia pracowników przed nadjeżdżającymi pociągami należy z obu stron miejsca robót wystawić co najmniej po jednym sygnaliście dla informowania o zbliżającym się pociągu,
d) pracownicy w miejscu robót powinni być tak rozstawieni, aby możliwa była ciągła ich obser-wacja przez kierownika robót i sygnalistów,
e) gdy światło dzienne jest niewystarczające, a także o zmroku i w nocy, należy miejsce robót oświetlić światłem sztucznym.
16) w przypadku, gdy na torze pracuje grupa złożona z więcej niż dwóch pracowników, należy w odległości 300 - 500 m od miejsca robót ustawić z obydwu stron wskaźnik W7. Odległość usta-wienia wskaźnika W7 od miejsca robót ustala kierownik robót uwzględniając miejscowe warunki terenowe, atmosferyczne, prędkość pociągów itp. Przy nie sprzyjających warunkach widzialności i słyszalności, wskaźnik W7 należy również ustawić, gdy na torze pracuje jeden lub dwóch pra-cowników.
17) kierownik robót obowiązany jest wyznaczyć jednego lub więcej sygnalistów do obserwo-wania szlaku i sygnalizowania zbliżających się pociągów i pojazdów, w następujących warunkach:
a) prace na torze wymagają skupienia 5 i więcej pracowników,
b) prace wykonywane są w nie sprzyjających warunkach widzialności i słyszalności,
na łukach, w głębokich przekopach i miejscach położonych w lesie,
c) przy wykonywaniu robót z użyciem maszyn i sprzętu zmechanizowanego,
d) przy dużym ruchu na torach stacyjnych,
18) w przypadku wykonywania robót przy użyciu maszyn i sprzętu wywołujących duży hałas, należy stosować specjalne urządzenia sygnalizacyjno - alarmowe zdalnie sterowane, do podawa-nia sygnałów ostrzegawczych. W przypadku braku tych urządzeń, kierownik robót obowiązany jest wystawić dodatkowych sygnalistów bezpośrednio przy grupie pracowników zatrudnionych przy pracy tego sprzętu. Dodatkowy sygnalista musi mieć zapewnioną stałą łączność wzrokową i słuchową z sygnalistami sygnalizującymi zbliżające się pociągi lub pojazdy,
19) pracownicy wyznaczeni na sygnalistów powinni mieć ukończone 18 lat życia, I kategorię wzroku i słuchu, być przeegzaminowani z "Instrukcji sygnalizacji na PKP"-E1 obowiązującej w zarządzie kolei oraz mieć na sobie kamizelki ostrzegawcze koloru pomarańczowego. Sygnalistom nie wol-no wyznaczać żadnych dodatkowych obowiązków i czynności,
20) sygnaliści muszą mieć przy sobie:
a) wyciąg z rozkładu jazdy dotyczący danego odcinka linii,
b) chorągiewkę koloru żółtego,
c) trąbkę sygnałową lub inne urządzenie sygnalizacyjne do podawania sygnałów akustycznych,
d) sprawny zegarek,
e) latarkę z czerwonym i białym światłem,
f) radiotelefon przenośny łączności utrzymania,
21) podczas obserwacji sygnaliści powinni stać w takim miejscu, aby widzieli zbliżające się pociągi i pojazdy z najdalszej odległości (co najmniej 700 m w każdym kierunku) i byli widziani i słyszani przez pracowników zatrudnionych na torze,
22) podczas sprzyjających warunków widzialności i słyszalności, przy niewielkim zakresie robót i ma-łym ruchu pociągów, jeżeli nie ma sygnalistów, wówczas:
a) pracownicy pracujący indywidualnie muszą być wyposażeni w czynny radiotelefon oraz ase-kurowani i ostrzegani przez pracowników właściwych posterunków ruchu,
b) pracownicy zatrudnieni w grupie do dwóch osób, ubezpieczają się wzajemnie, pracownika bardziej doświadczonego odpowiedzialnego za bezpieczeństwo, wyznacza kierownik robót,
c) pracownicy zatrudnieni w grupie do czterech osób są nadzorowani przez kierownika robót, który jest odpowiedzialny za ich bezpieczeństwo (posiada przybory sygnalizacyjne); w przy-padku oddalenia się, kierownik robót wyznacza zastępcę sygnalistę, który nie może wyko-nywać innych obowiązków i czynności,
23) pracownicy zatrudnieni na czynnych torach obowiązani są mieć na sobie kamizelki ostrzegaw-cze koloru pomarańczowego lub ubranie koloru pomarańczowego z elementami odbla-skowymi. Dotyczy to również pracowników wykonujących obchody, oględziny techniczne rozjaz-dów, budowli inżynieryjnych, urządzeń technicznych oraz inne czynności wykonywane na torach,
24) pracownicy wykonujący obchody toru obowiązani są do postępowania zgodnie z postano-wieniami "Instrukcji o dozorowaniu linii kolejowych "-D10,
25) przed przystąpieniem w danym dniu do wykonywania robót, kierownik robót obowiązany jest osygnalizować miejsce robót, wyznaczyć stanowiska sygnalistom i sprawdzić słyszalność sygnałów na poszczególnych stanowiskach roboczych. Słyszalność sygnałów powinna być sprawdzana po uruchomieniu wszystkich maszyn i urządzeń używanych tego dnia do wy-konywania robót.
26) roboty w torze wykonywane w miejscach niebezpiecznych: w wykopach, w wysokich pero-nach, na mostach, wiaduktach, itp., wymagają zachowania szczególnej ostrożności, a przede wszystkim:
a) przed rozpoczęciem pracy, kierownik robót jest obowiązany pouczyć pracowników o warun-kach bhp i wyznaczyć poszczególnym pracownikom miejsca, gdzie mają się schronić w cza-sie przejeżdżania pociągów lub pojazdów szynowych,
b) przy robotach na torach stacyjnych kierownik robót zgłasza dyżurnemu ruchu na nastawni, w obrębie której będą wykonywane roboty czas i miejsce robót oraz uzgadnia z nim sposób zabezpieczenia miejsca robót i podawania sygnałów o zbliżających się pociągach i pojaz-dach szynowych - fakt ten odnotowuje w dzienniku D-831.
c) przed rozpoczęciem pracy kierownik robót ustala czas potrzebny na usunięcie sprzętu i na-rzędzi pracy oraz przejście pracowników w bezpieczne miejsce; czas ten musi być uwzględ-niany przy podawaniu przez sygnalistów sygnału "Baczność" w czasie zbliżania się pociągu lub pojazdu szynowego do miejsca robót,
d) podczas robót na mostach długości do 50 m, przy zbliżaniu się pociągów lub pojazdów szy-nowych, pracownicy obowiązani są opuścić most; na mostach długości ponad 50 m, pra-cownicy powinni zejść na pomost i ustawić się w jednym rzędzie jak najbliżej bariery, zwra-cając twarze w kierunku nadjeżdżającego pociągu lub pojazdu szynowego; jeżeli most (bez względu na długość) ma wykusze - kierownik robót obowiązany jest przed rozpoczęciem ro-bót wskazać imiennie każdemu pracownikowi, do którego wykusza ma się schronić (powi-nien to być wykusz najbliższy miejsca robót) po usłyszeniu sygnału "Baczność" i po prze-rwaniu robót na czas przejazdu pociągu lub pojazdu szynowego,
e) podczas robót prowadzonych w tunelu, kierownik robót jest obowiązany postąpić identycznie, jak na mostach mających wykusze,
f) podczas robót utrudniających zejście pracowników z toru (np. w wysokich peronach, robotach ziemnych prowadzonych w pobliżu toru), należy urządzić specjalne miejsca do schodzenia lub schronienia się pracowników; miejsca te powinny być rozmieszczone we wzajemnej od-ległości nie przekraczającej 60 m i oznaczone wskaźnikiem przedstawionym na rys. 8.1,

Rys. 8.1 Wskaźnik oznaczający kierunek zejścia z toru

27) prowadzenie robót na mostach, wiaduktach, w tunelach i wysokich peronach przy użyciu cięż-kich maszyn i sprzętu dozwolone jest tylko na torach zamkniętych dla ruchu pociągów,
28) wykusze na mostach i wnęki w tunelach powinny być utrzymane w należytym stanie technicz-nym, wolne od materiałów i sprzętu. Wnęki w tunelach powinny być wybielone wewnątrz, łącznie z pasem szerokości co najmniej 30 cm przy wnęce i oświetlone białym światłem na stropie wnęki. Rozmieszczenie wnęk powinno być oznaczone na ścianach tunelu odpowiednimi znakami (strzałkami), wskazującymi położenie najbliższej wnęki.
29) grupa robocza wchodząca lub wychodząca z nieprzejrzystego lub zadymionego tunelu, powinna być chroniona od czoła i od tyłu przez sygnalistów wyposażonych w przybory sygnalizacyjne (trąbkę, chorągiewkę i silnie świecącą latarkę z czerwonym światłem). Odległość sygnalistów od grupy roboczej nie powinna być większa niż 300m. W przypadku zbliżania się pociągu lub pojazdu, sygnaliści zobowiązani są ostrzec grupę roboczą sygnałem trąbki, a w razie potrzeby zatrzymać pociąg lub pojazd sygnałem D1-"Stój",
30) przed wejściem grupy roboczej do tunelu i po jej wyjściu, kierownik robót obowiązany jest sprawdzić stan liczbowy grupy, odczytując nazwiska z karty zapisu ( dokumentu pracy),
31) wejście do zadymionego tunelu bezpośrednio po przejeździe pociągu trakcji parowej lub spali-nowej może nastąpić - zależnie od długości tunelu - nie wcześniej niż po upływie 10 - 20 minut,
32) maszyny, sprzęt i narzędzia pracy wywołujące hałas mogą być użyte do pracy w tunelu przy cał-kowitym wstrzymaniu ruchu pociągów na wszystkich torach w tunelu,
33) pojedynczy pracownik wykonujący jakąkolwiek pracę w tunelu powinien być wyposażony w latarkę z silnym białym światłem,
34) przy robotach wykonywanych w szkodliwych dla zdrowia pyłach, gazach dymnych i spalino-wych, gdy nie ma sztucznego przewietrzania tunelu, pracowników należy wyposażyć w ma-ski przeciwgazowe lub inny sprzęt zabezpieczający przed szkodliwym działaniem tych czynników,
35) rozpoczynanie pracy na torze bezpośrednio po przejeździe pociągu lub pojazdu jest zabronio-ne. Rozpoczęcie robót może nastąpić po umówionym sygnale podanym przez kierownika robót lub upoważnionego przez niego pracownika, po uprzednim upewnieniu się, że w ślad za tym po-ciągiem nie nadjeżdża inny, albo nie zbliża się pociąg po sąsiednim torze,
36) na liniach zelektryfikowanych, jeśli charakter robót wymaga zbliżenia się pracowników, maszyn i urządzeń do sieci trakcyjnej na odległość mniejszą niż 1,5 m, prace mogą być wykonywane przy wyłączonym napięciu pod nadzorem osoby posiadającej ważne świadectwo kwalifikacyjne na stanowisku dozoru lub eksploatacji w zakresie eksploatacji sieci trakcyjnej, wyznaczonej przez prowadzącego eksploatację tej sieci,
37) wymiana, nasuwanie, podnoszenie i obniżanie torów na czynnych liniach zelektryfikowa-nych jest dozwolone wyłącznie pod nadzorem osoby posiadającej ważne świadectwo kwalifika-cyjne na stanowisku dozoru lub eksploatacji w zakresie eksploatacji sieci trakcyjnej, wyznaczonej przez prowadzącego eksploatację tej sieci,
38) wykonywanie jakichkolwiek robót ziemnych i torowych w miejscach gdzie przebiegają lub mogą przebiegać kablowe linie elektroenergetyczne, jest zabronione bez powiadomienia wła-ściwej jednostki i przydzielenia przez nią osoby nadzorującej, posiadającej ważne świadectwo kwalifikacyjne na stanowisku dozoru lub eksploatacji z odpowiednimi do zakresu wykonywanych prac uprawnieniami,
39) zabronione jest urządzanie stanowisk pracy, składowisk materiałów, maszyn i urządzeń bezpo-średnio pod napowietrznymi liniami energetycznymi lub w odległości od skrajnych przewodów w poziomie (pomiar przy gruncie) mniejszej, niż:
a) 3 m dla linii niskiego napięcia,
b) 5 m dla linii o napięciu powyżej 1 kV do 30 kV,
c) 10 m dla linii o napięciu powyżej 30 kV do 110 kV,
d) 20 m dla linii o napięciu powyżej 110 kV do 400 kV.
40) zabroniona jest praca dźwignic i urządzeń przeładunkowych, jeżeli odległość pionowa przewo-dów linii napowietrznej od ustalonej strefy działania dźwignic lub urządzeń przeładunkowych będzie mniejsza od:
a) 3 m od przewodów linii niskiego napięcia,
b) 6,2 m od przewodów linii o napięciu powyżej 1 kV do 30 kV,
c) 6,74 m od przewodów linii o napięciu powyżej 30 kV do 110 kV,
d) 10,67 m od przewodów linii o napięciu powyżej 110 kV do 400 kV,
41) instalacje elektryczne do zasilania maszyn i urządzeń powinny być wykonane w sposób zgodny z obowiązującymi przepisami, zapewniający bezpieczeństwo pracy osób obsługujących te urządzenia oraz zabezpieczone przed uszkodzeniami mechanicznymi i dostępem osób nie-uprawnionych,
42) w przypadku zerwania przewodów linii wysokiego napięcia lub uszkodzenia sieci trakcyjnej, miejsce takie należy osłonić sygnałami D1 "Stój" wg "Instrukcji sygnalizacji na PKP"- E1 i nie-zwłocznie powiadomić najbliższego pracownika posterunku ruchu lub dróżnika przejazdowego. Ze względu na niebezpieczeństwo porażenia prądem, nie wolno dotykać szyn i zerwanych prze-wodów oraz zbliżać się na odległość mniejszą niż 10 m od zerwanych przewodów. W celu unik-nięcia porażenia prądem, pracownicy powinni oddalać się z zagrożonego terenu krótkimi krokami nie odrywając stóp od podłoża,
43) dotykanie słupów trakcyjnych, wieszanie na nich odzieży, stawianie przy nich maszyn, sprzętu i narzędzi pracy jest zabronione. Nie wolno również uszkadzać lub odrywać od szyn kabli sieci powrotnej oraz dotykać przewodów uszyniających konstrukcje wsporcze sieci jezdnej i budowli pod którymi sieć przebiega.

7. Prace ładunkowe i transport materiałów.
1) przy pracach transportowych należy stosować przepisy rozporządzenia Ministra Pracy w sprawie bezpieczeństwa i higieny pracy przy ręcznych pracach transportowych,
2) załadunek, wyładunek i transport materiałów nawierzchniowych - zwłaszcza szyn, części rozjaz-dów, podkładów, podrozjazdnic, dławików torowych - należy wykonywać przy użyciu sprzętu i urządzeń mechanicznych (żurawie, wciągarki, podnośniki itp.), gwarantujących bezpieczeństwo zatrudnionych pracowników. W przypadkach szczególnych, czynności te mogą być wykonywane ręcznie, jednak przy zastosowaniu narzędzi i sprzętu pomocniczego (legary, liny, wielokrążki, kleszcze itp.),
3) przenoszenie przez pracowników szyn i dźwigarów stalowych na ramionach jest całkowicie zabronione,
4) szyny, kierownice, odbojnice, podkłady, podrozjazdnice, części rozjazdów i skrzyżowań nie mogą być zrzucane na ziemię - należy je albo podnosić i powoli opuszczać z wysokości za pomocą urządzeń mechanicznych, lin itp. albo zsuwać po równiach pochyłych o małym pochyleniu (1 : 3) i przy wykorzystaniu urządzeń mechanicznych,
5) załadunek i wyładunek materiałów nawierzchni z wagonów, wózków itp. środków transportowych będących w ruchu jest zabronione,
6) przewracanie (tzw. kantowanie) szyn, odbojnic, części rozjazdów itp. przy użyciu łomów wkłada-nych w otwory lub szczeliny tych materiałów jest zabronione. Do tego rodzaju robót należy uży-wać tylko sprzętu mechanicznego przystosowanego do tego celu,
7) przy ręcznym wyładunku podsypki z wagonów w czasie ruchu pociągu należy zachować szcze-gólne środki ostrożności, a przede wszystkim:
a) kierownik robót jest obowiązany omówić i ustalić wspólnie z kierownikiem pociągu, maszynistą i z pracownikami, warunki bezpieczeństwa pracy i sygnalizacji,
b) w czasie wyładunku kierownik robót powinien iść obok pociągu w takiej odległości, aby był dobrze widziany przez drużynę pociągową i miał możność podania w razie potrzeby sygnału "Stój",
c) w chwili zatrzymania pociągu i podania przez maszynistę lub sygnalistę sygnału "Baczność", pracownicy są obowiązani niezwłocznie przerwać pracę i zająć najbardziej bezpieczne miej-sce w wagonie,
d) w czasie wyładunku podsypki z wagonów platform, pracownicy znajdujący się na wagonach, nie powinni znajdować się bliżej niż 1 m od czoła wagonu a także siadać na ścianach wago-nu podczas ruchu i postoju pociągu lub chwilowego odpoczynku na wagonie,
e) prędkość jazdy pociągu roboczego nie może przekraczać 5 km/h,
8) podczas wyładunku podsypki z wagonów samowyładowczych, należy przestrzegać zasad poda-nych w szczegółowych wytycznych w tym zakresie,
9) przy przewożeniu materiałów, sprzętu i narzędzi pracy lekkimi pojazdami pomocniczymi o napę-dzie mechanicznym lub ręcznym, należy przestrzegać, aby przewożone materiały lub sprzęt nie przekraczały skrajni taboru, oraz, aby wysokość ładunku nie ograniczała widoczności kierowcy lekkiego pojazdu pomocniczego lub pracownikom popychającym wózek,
10) uruchamianie i jazda ręcznych wózków roboczych jest dozwolone tylko przez popychanie rękami z tyłu lub z boku wózka. Uruchamianie i popychanie wózków innymi sposobami jest za-bronione. Nie wolno znajdować się przed wózkiem podczas jego hamowania,
11) pojazdy pomocnicze używane do transportu materiałów nawierzchni muszą być wyposażone w urządzenia hamulcowe odpowiednio dostosowane do prędkości jazdy i ich przeznaczenia. Wózki robocze bez napędu silnikowego, o zestawach kołowych z łożyskami tocznymi, muszą być wypo-sażone w klin służący do zabezpieczenia wózka przed stoczeniem. Klin ten należy przywiązać na lince do wózka, celem uniemożliwienia pozostawienia go na torze,
12) na każdym pojeździe pomocniczym powinny być napisy o treści: jednostka macierzysta, numer ewidencyjny, masa własna i ładowność (w kg), maksymalna dozwolona prędkość jazdy (w km/h), a na pojazdach ciągnących przyczepy - również siła uciągu (w N),
13) każde wstawienie lekkiego pojazdu pomocniczego na tor i jazda po torach jest dozwolone tylko za zezwoleniem dyżurnego ruchu. Kierowca pojazdu pomocniczego jest obowiązany ściśle prze-strzegać uzgodnionego z dyżurnym ruchu czasu jazdy i postoju oraz nie może zatrzymywać się na szlaku bez zezwolenia dyżurnego ruchu,
14) w czasie jazdy i postoju pojazdu pomocniczego należy obserwować tor, w razie zauważenia, że po torze na którym znajduje się pojazd pomocniczy zbliża się pociąg, pojazd należy niezwłocznie usunąć z toru. Jeżeli jest to niemożliwe, należy biec w stronę jadącego pociągu i podawać sygna-ły "Stój". W razie konieczności oddalenia się kierowcy pojazdu pomocniczego w celu porozumie-nia się lub osłony przeszkody, pojazd ten należy zabezpieczyć przed uruchomieniem,
15) w razie uszkodzenia pojazdu pomocniczego na szlaku i niemożności dalszej jazdy, po usunięciu go z toru poza skrajnię budowli, kierowca pojazdu powinien o tym zawiadomić dyżurnych ruchu sąsiednich posterunków zapowiadawczych podając im miejsce i czas usunięcia pojazdu z toru,
16) jeżeli lekki pojazd pomocniczy jest tak załadowany lub ciężki, że szybkie jego usunięcie z toru byłoby trudne, to w odległości drogi hamowania przed tym pojazdem powinien znajdować się pracownik z przyborami sygnałowymi, którego zadaniem jest zatrzymanie pociągu lub innego po-jazdu szynowego zbliżającego się po tym torze,
17) czas zwolnienia szlaku podany w "Pozwoleniu dla jazdy lekkiego pojazdu pomocniczego" powi-nien być bezwzględnie dotrzymany. W razie opóźnienia należy przed upływem ustalonego czasu zawiadomić o tym dyżurnego ruchu, a jeśli jest to niemożliwe, pojazd należy usunąć z toru. Jeże-li szybkie usunięcie lekkiego pojazdu pomocniczego jest niemożliwe, miejsce postoju należy osłaniać w sposób podany w pkt.16,
18) usunięcie lekkiego pojazdu pomocniczego z toru szlakowego należy zgłosić dyżurnemu ruchu, który udzielił pozwolenia na tę jazdę,
19) podstawienie wagonów do czynności ładunkowych powinno w zasadzie odbywać się przy użyciu lokomotyw lub innych środków mechanicznych. Jeżeli zajdzie potrzeba przestawienia wagonów przy użyciu siły ludzkiej, należy przestrzegać w tym względzie postanowień "Instrukcji o technice pracy manewrowej"- R34. Przetaczanie wagonów przez pchanie lub ciągnięcie za zderzaki jest zabronione,
20) przy podstawianiu lub przetaczaniu wagonów na miejsce załadunku lub wyładunku, pozostawia-nie wagonów w ukresie rozjazdu jest zabronione,
21) na wagonach lub pojazdach pomocniczych przeznaczonych do przewozu pracowników, powinny być urządzone specjalne miejsca, które pracownicy obowiązani są zajmować przed uruchomie-niem pociągu lub pojazdu pomocniczego. Wsiadanie lub wysiadanie pracowników z wagonów lub pojazdów pomocniczych może odbywać się dopiero po ich zatrzymaniu i podaniu sygnału przez kierownika pociągu lub kierowcę pojazdu pomocniczego. Stanie w otwartych nie zabezpieczo-nych drzwiach wagonu, siadanie na ścianach wagonów i pojazdów pomocniczych, stanie na zde-rzakach, stopniach itp. jest zabronione,
22) przewożenie pracowników na maszynach, urządzeniach i środkach transportu nie przystosowa-nych do tego celu lub w przekroczonej liczbie jest zabronione,
23) na liniach dwutorowych zabronione jest wsiadanie i wysiadanie pracowników na międzytorze; nie wolno również otwierać drzwi wagonów, pojazdów pomocniczych od strony sąsiedniego toru,
24) jeżeli pociąg lub pojazd pomocniczy ma być przesunięty, wszyscy pracownicy znajdujący się na nim , na sygnał "Baczność" podany z lokomotywy lub kabiny kierowcy pojazdu pomocniczego, powinni obowiązkowo usiąść, zajmując najbezpieczniejsze miejsce na wagonie lub pojeździe pomocniczym.

8. Koordynacja prac.
W razie, gdy jednocześnie w tym samym miejscu wykonują prace pracownicy zatrudnieni przez różnych pracodawców, pracodawcy ci mają obowiązek:
1) współpracować ze sobą oraz ustalić zasady współdziałania na wypadek wystąpienia zagrożeń dla zdrowia lub życia pracowników,
2) wyznaczyć wspólnie koordynatora sprawującego w ich imieniu nadzór nad
bezpieczeństwem i higieną pracy wszystkich pracowników zatrudnionych w tym samym miejscu i upoważnionego przez wszystkich pracodawców do wydawania poleceń zatrudnio-nym w danym miejscu pracownikom,
3) pisemnie poinformować pracowników o wyznaczeniu koordynatora w regulaminach
pracy poszczególnych pracodawców jeżeli prace mają charakter stały, lub w instrukcjach
bhp przy przejściowym wykonywaniu pracy na danym miejscu

powrót